khabargozarisaba.ir
سه‌شنبه ۰۴ مهر ۱۳۹۶ - 2017 September 26
کد خبر: ۴۳۴۷۹
تاریخ انتشار: ۲۱ شهريور ۱۳۹۶ - ۰۹:۴۶
دکتر هادی ربیعی:
«از آن‌جا که برخی از آثار و شرح‌های فیلسوفان مسلمان به زبان لاتین ترجمه شد، می‌توان تاثیرات دیدگاه‌های فیلسوفانی مثل فارابی و ابن‌سینا را بر دیدگاه‌های فیلسوفان مسیحی یافت.»
دکتر هادی ربیعی نویسنده، مترجم، استاد دانشگاه و مدیر پژوهشکده هنر فرهنگستان هنر، سال‌هاست که به تحقیق و تدریس در حوزه فلسفه هنر و زیبایی‌شناسی مشغول است و در این حوزه آثار موفق و قابل‌تاملی ارائه کرده است. حاصل این سال‌ها ممارست و تحقیق آکادمیک، ارائه موفقیت‌آمیز چندین جلد تالیف و ترجمه است. «تاریخ زیبایی‌شناسی» نوشته ولادیسلاف تاتارکیویچ تازه‌ترین اثر ترجمه شده این پژوهشگر است که نشر مینوی خرد آن را منتشر کرده است. در راستای اطلاعات بیشتر پیرامون این اثر با دکتر هادی ربیعی به گفت‌وگو نشستیم.

دلایل و انگیزه‌هایی که باعث شدند سراغ ترجمه این کتاب بروید چه بودند؟

به دلیل علاقه‌ای که به تحقیق و ترجمه در حوزه زیبایی‌شناسی قرون‌ وسطا داشتم، منابع مختلف ازجمله کتاب‌ها، مقالات و رساله‌هایی که در این خصوص در کشورهای مختلف نگاشته شده را جمع‌آوری کردم. از میان آن‌ها، برخی را برای ترجمه مناسب‌تر دیدم. ازجمله کتاب تاریخ زیبایی‌شناسی که ولادیسلاف تاتارکیویچ آن را تالیف کرده است. نویسنده این کتاب، با دانش گسترده‌ای که در حیطه‌های مختلف ازجمله فلسفه، زیبایی‌شناسی و تاریخ فرهنگ و هنر داشته، توانسته گزارش تاریخی جامعی ارائه دهد که بر بیشتر پژوهش‌های بعدی تاریخ زیبایی‌شناسی تاثیرگذار شود. در این کتاب نه‌تنها به تاریخ زیبایی‌شناسی بلکه به رخدادهای دینی و فرهنگی‌ای که تاثیر جدی بر زیبایی‌شناسی داشته نیز اشاره شده است. کتاب حاضر نه یک گزارش تاریخی صرفا توصیفی، بلکه دربردارنده دسته‌بندی نظرات، تحلیل‌های متعدد و بررسی خاستگاه‌های نظریه‌های زیبایی‌شناختی، میزان اصالت و مقایسه آن‌هاست. این کتاب به زبان‌های بسیاری ترجمه شده است و اغلب کتب، رساله‌های دکترا و مقالات تخصصی در این حوزه به آن ارجاع داده‌اند. بنابراین، کتاب شناخته‌شده و مهمی در حوزه تاریخ زیبایی‌شناسی قلمداد می‌شود. پس از آن‌که انتشارات مینوی خرد ترجمه این اثر را به من پیشنهاد کرد، از این پیشنهاد استقبال کردم و تصمیم گرفتم که جلد دوم این اثر را که به زیبایی‌شناسی قرون ‌وسطا اختصاص دارد به فارسی ترجمه کنم.

چه شد که به جلد دوم تاریخ زیبایی‌شناسی رجوع کردید و برای ترجمه این جلد را برگزیدید؟

ترجیح دادم صرفا بر مطالعه زیبایی‌شناسی قرون وسطی تمرکز داشته باشم. بنابراین، فقط جلد دوم را ترجمه کردم. گفتنی است که جلد دوم تاریخ زیبایی‌شناسی تاتارکیویچ از ویژگی‌های منحصربه‌فردی در میان آثار مربوط به دوره قرون وسطا و آثار مربوط به زیبایی‌شناسی برخوردار است. با وجود آن‌که آثار فراوان و گوناگونی درخصوص تاریخ زیبایی‌شناسی تالیف و منتشر شده است، اما در این میان سهم زیبایی‌شناسی قرون وسطا بسیار اندک است. تاریخدانان زیبایی‌شناسی غالبا چنین فرض می‌کردند که فیلسوفان و متالهان قرون وسطا بیشتر دل‌مشغول مباحث الاهیاتی و کلامی بوده‌اند و در نتیجه در آثار آن‌ها جایی برای زیبایی‌شناسی نبوده است. به نظر می‌رسد که این دیدگاه، حداقل از جهاتی درست است. زیبایی‌شناسی به‌معنای مضیّق و مدرن این کلمه را به‌سختی می‌توان در قرون وسطا یافت. با وجود این، اگر زیبایی‌شناسی را به معنایی موسّع در نظر گیریم، با نتیجه‌ای کاملا متفاوت روبه‌رو می‌شویم. این همان کاری است که تاتارکیویچ در جلد دوم از تاریخ زیبایی‌شناسی خود به انجام آن همت گمارد.

با نظر به اهمیت و ثقیل بودن موضوع، ترجمه کتاب طی چه مدت زمانی به انجام رسید؟ و در طی این مسیر با چه مشکلات و مسائلی روبه‌رو بودید؟

از آن‌جا که من پیش از ترجمه، کتاب را کاملا مطالعه کرده بودم و با موضوعات آن آشنایی قبلی داشتم، با مشکل عمده‌ای در ترجمه متن روبه‌رو نشدم. کار ترجمه حدود یک‌سال به‌طول انجامید. البته ویرایش کتاب همزمان برد. درنهایت تلاش شد تا متن شایسته و منقحی ارائه شود.

یکی از مشکلات ترجمه این جلد از تاریخ زیبایی‌شناسی، این بود که در متن کتاب حاضر، کلمات و عبارات لاتین فراوانی به‌کار رفته است. یکی از دلایل این امر، لزوم معرفی اصطلاحات و واژه‌های متعدد در حوزه زیبایی‌شناسی بوده است. به‌عنوان نمونه، در طی قرون وسطا واژگان متعددی به‌کار برده می‌شده که امروزه گاهی همگی مسامحتا «زیبایی» ترجمه می‌شوند. در این کتاب ضمن معرفی آن واژگان لاتین، تمایزات معنایی آن‌ها به‌دقت مشخص می‌شود. در این گونه موارد، در ترجمه فارسی برای سهولت در خواندن متن، علاوه بر خود واژه‌های لاتین، تلفظ فارسی آن‌ها نیز آورده شد. با این حال، نباید از نظر دور داشت که در طی تاریخ طولانی قرون وسطا و نیز در مناطق مختلف، برخی از کلمات لاتینی به گونه‌های مختلفی تلفظ می‌شده‌اند. علاوه بر موارد فوق، موارد متعددی نیز وجود دارد که کلمه یا جمله‌ای به‌صورت لاتین آمده است. گاه آن عبارات همراه با ترجمه انگلیسی و گاه بدون ترجمه آمده است. در مواردی هم که ترجمه انگلیسی صورت گرفته، گاه آن ترجمه دقیق و تحت‌الفظی است و گاه ترجمه صرفا معنای کلی عبارت را می‌رساند. در این خصوص میان ترجمه انگلیسی و ترجمه آلمانی کتاب تفاوت‌هایی وجود دارد. مترجم آلمانی برخی از عبارات لاتین را که در ترجمه انگلیسی بدون ترجمه آورده شده، ترجمه کرده است. در ترجمه فارسی، تمامی جملات لاتین ترجمه شده است.

زبان مبدا کتاب چه زبانی بود؟

این کتاب به زبان لهستانی تالیف شده است و چنان‌که اشاره کردم به زبان‌های متعددی ترجمه شد. مبنای ترجمه من ترجمه انگلیسی اثر بود اما در کنار آن از ترجمه‌های دیگر به‌ویژه ترجمه آلمانی نیز استفاده کردم. افزون بر این، نقل‌قول‌هایی که در پایان فصول ذکر شده، به زبان اصلی و عمدتا لاتین یا یونانی است که البته ترجمه انگلیسی آن‌ها هم ذکر شده است. به پیشنهاد ناشر محترم، برای کاستن از حجم کتاب، متون به زبان اصلی در این بخش کنار گذاشته شد. البته در ترجمه آلمانی این کتاب نیز به‌همین صورت عمل شده است.

نکات مندرج در این اثر بیشتر در چه مباحثی می‌تواند راهگشای خوانندگان باشد؟

از نکات ارزشمندی که در این کتاب به آن‌ها پرداخته شده است می‌توان به این موارد اشاره کرد: ارائه اصطلاح‌شناسی مفصل درباره زیبایی و تمایزگذاری مفهومی در این خصوص؛ اشاره به تغییراتی که در رهیافت‌های دینی، اجتماعی و فرهنگی رخ داد و بر دیدگاه‌های زیبایی‌شناختی قرون وسطا تاثیر گذاشت؛ ارائه گزیده مناسبی از مهم‌ترین متون زیبایی‌شناختی آن دوران؛ توجه به زیبایی‌شناسی نهفته در آثار هنرمندان؛ ارائه خلاصه مباحث مطرح شده و برشمردن تمایزات اساس میان زیبایی‌شناسی قرون وسطا با زیبایی‌شناسی باستان و زیبایی‌شناسی مدرن. همه این موارد، سبب شده است تا برخی از پژوهشگران، جلد دوم تاریخ زیبایی‌شناسی تاتارکیویچ را مهم‌ترین مزیت این تاریخ زیبایی‌شناسی بر سایر آثار مشابه بدانند.

ضرورت ترجمه چنین اثری برای جامعه آکادمیک ایران و علاقه‌مندان به مباحث فلسفه هنر و زیبایی‌شناسی و تاریخ هنر از دید شما به‌عنوان یک پژوهشگر و مترجم چه بوده است؟

آثار مربوط به زیبایی‌شناسی قرون وسطا در زبان فارسی بسیار اندک است. حتی در دانشگاه‌ها، در رشته‌هایی مثل فلسفه هنر و پژوهش هنر، مطالب بسیار محدودی در این خصوص ارائه می‌شود، و گاه به‌طور‌کلی زیبایی‌شناسی قرون وسطا کنار گذاشته می‌شود. این در‌حالی است که به تعبیر برخی محققان مثل اتین ژیلسون، فهم دقیق و کامل زیبایی‌شناسی مدرن نیز به فهم زیبایی‌شناسی قرون وسطا بستگی دارد. به‌هر‌حال، به نظر می‌رسد که نباید فهم انسان‌ها را از هنر و زیبایی در طی دوره‌ای هزارساله به‌آسانی نادیده گرفت. زیبایی‌شناسی قرون وسطا از جهت دیگری نیز برای خوانندگان فارسی زبان اهمیت دارد و آن هم پیوندها و مشترکاتی است که بین اندیشه‌ها و نظریات فیلسوفان مسلمان ایرانی و فیلسوفان مسیحی قرون وسطا برقرار است. از آن‌جا که برخی از آثار و شرح‌های فیلسوفان مسلمان به زبان لاتین ترجمه شد و فیلسوفان مسیحی آن‌ها را مطالعه و استفاده کردند، می‌توان تاثیرات دیدگاه‌های فیلسوفانی مثل فارابی و ابن‌سینا را بر دیدگاه‌های فیلسوفان مسیحی یافت. نکته دیگر این‌که، روشی که تاتارکیویچ در ارائه، توصیف و تبیین دیدگاه‌های زیبایی‌شناختی فیلسوفان قرون وسطا عرضه کرده نیز از اهمیت برخوردار است و می‌توان از آن در تحقیقات زیبایی‌شناختی درباره دیگر فیلسوفان بهره برد.

آیا کتاب دیگری در دست ترجمه دارید و آیا ترجمه جلد سوم کتاب توسط شما ادامه خواهد داشت؟

درحال‌حاضر به ترجمه کتاب معماری گوتیک و فلسفه مدرسی اثر پانوفسکی مشغولم که در مراحل پایانی است. فعلا تصمیمی برای ترجمه جلد سوم تاریخ زیبایی‌شناسی تاتارکیویچ ندارم.

زوم

زیبایی‌شناسی شرقی/ زیبایی‌شناسی غربی

این کتاب در دو بخش کلی به زیبایی‌شناسی قرون وسطای اولیه و قرون وسطای علیا می‌پردازد. زیبایی‌شناسی قرون وسطای اولیه خود به دو زیربخش زیبایی‌شناسی شرقی و زیبایی‌شناسی غربی تقسیم می‌شود. در بخش اول فصولی ازجمله زیبایی‌شناسی کتاب مقدس، زیبایی‌شناسی دیونوسیوس مجعول، زیبایی‌شناسی بیزانسی، زیبایی‌شناسی آگوستین، زیبایی‌شناسی بوئتیوس تا ایزیدور و زیبایی‌شناسی کارولنژی وجود دارد. در بخش زیبایی‌شناسی قرون وسطای علیا ابتدا نظریه هنرها در آن دوره طی چند فصل بررسی می‌شود و سپس زیبایی‌شناسی مکتب‌هایی ازجمله مکتب شارتر، زیبایی‌شناسی سیسترسی، زیبایی‌شناسی ویکتوری و نیز زیبایی‌شناسی اندیشمندانی ازجمله گروساتستا، بوناونتورا، آلبرت کبیر، توماس آکوئینی، ابن‌هیثم، دنز اسکوتوس، ویلیام اوکامي و دانته در فصل‌های جداگانه ارائه می‌شود.

ساختاری که تاتارکیویچ برای تدوین این کتاب در نظر گرفته جالب توجه است. از آن‌جا که در آثار قرون وسطا، به‌ندرت با کتابی برخورد می‌کنیم که به‌طور‌کلی، یا حتی فصل مستقلی از آن، به زیبایی‌شناسی اختصاص داده شده باشد، برای بررسی تاریخ زیبایی‌شناسی قرون وسطا ناگزیر باید نخست از میان حجم انبوه مطالب کتب مختلف، سخنانی که به نحوی دربردارنده فلسفه هنر و زیبایی است، انتخاب و سپس به شیوه‌ای نظام‌مند دسته‌بندی شود. تاتارکیویچ این ایده را مبنای تالیف کتاب قرار داده و در این خصوص دو نکته را مد نظر داشته است. اول این‌که نقل‌قول‌های منتخب، به حد امکان، حیطه‌های مختلف تفکر زیبایی‌شناختی قرون وسطا را دربرگیرد. بر این اساس، او نه‌تنها از آثار الاهیاتی و فلسفی بلکه از منابع دیگری همچون فرمان‌های پاپی و سخنان و یادداشت‌های هنرمندان قرون وسطایی نیز نقل‌قول کرده است. دوم این‌که از تکرارهای بی‌مورد و ملال‌آور اجتناب شود. پژوهشگران در حوزه‌های مختلف قرون وسطا غالبا با میزان بسیار زیاد نقل‌قول‌ها و سخنانی که در آثار مولفان دوره‌های مختلف تکرار شده، مواجهند. در پایان هر فصل از کتاب نیز بخشی با نام «متون نقل شده از...» وجود دارد. در این بخش گزیده متون مهم مورداستفاده در متن، از زبان اصلی نقل شده و سپس ترجمه شده‌اند.

پژمان دادخواه


ارسال به دوستان
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر: